Baris
New member
En Çok Alevi Köyü Nerede? Bir Yolculukta Öğrendiğim Şey: Cevap Sadece “Sivas” Değil
Bir süredir kafama takılan bir soruyu forumda paylaşmak istedim: Türkiye’de en çok Alevi köyü nerede?
İlk bakışta cevap çok kolay gibi görünüyor. İnternette birkaç arama yaptığınızda karşınıza çoğunlukla Sivas çıkıyor. Fakat biraz daha derine indiğinizde mesele bir şehir adından ibaret olmaktan çıkıyor. Sivas, Tunceli, Erzincan, Tokat, Çorum, Malatya ve Kahramanmaraş gibi illerin isimleri peş peşe geliyor; ilçeler değişiyor, köyler değişiyor, hatta aynı köy için farklı kaynaklarda farklı sayılarla karşılaşabiliyorsunuz.
Ben de tam bu noktada “Peki gerçekten en çok nerede?” diye düşünmeye başladım.
Sonra kendimi hayali bir Anadolu yolculuğunun içinde buldum. Aslında bu hikâyedeki yolculuk, tek bir kişinin başından geçen gerçek bir gezi günlüğü değil; farklı kaynaklarda karşıma çıkan tarihsel ve toplumsal bilgileri, Anadolu köy hayatına dair anlatıları ve insan hikâyelerini bir araya getirerek kurguladığım bir anlatı.
Ve yolculuğun ilk durağı Sivas oldu.
“Haritaya Bakarsan Sivas, İnsanları Dinlersen Anadolu”
Sabahın erken saatlerinde Sivas yoluna çıktığımızı düşünün.
Yanımda iki arkadaşım var: Murat ve Zeynep.
Murat, elindeki not defterine ilçeleri ve köy sayılarını yazıyor. Daha yolun başında meseleyi çözmeye çalışıyor:
“Önce verileri sınıflandırmamız lazım. Aynı köyün farklı kaynaklarda farklı isimlerle geçmesi muhtemel. Önce il bazında gidelim, sonra ilçelere ineriz.”
Zeynep ise camdan dışarı bakıyor.
“Tamam,” diyor, “ama köyleri yalnızca sayı olarak görmeyelim. İnsanların neden orada yaşadığını, neden bazılarının göç ettiğini, geride ne bıraktığını da anlamamız gerekiyor.”
İkisi de haklı.
Murat'ın yaklaşımı çözüm odaklı ve stratejik; Zeynep'in yaklaşımı ise insanların deneyimlerini ve ilişkilerini merkeze alıyor. Fakat kısa süre sonra anlıyoruz ki bu iki bakış açısı birbirinin alternatifi değil. Tam tersine, konuyu anlamak için ikisine de ihtiyacımız var.
Çünkü “kaç Alevi köyü var?” sorusu matematiksel görünse de cevabı yalnızca matematikten oluşmuyor.
Bir köyün nüfusu değişiyor.
Köyün idari statüsü değişiyor.
İnsanlar büyük şehirlere göç ediyor.
Bazı köyler mahalle oluyor.
Bazıları boşalıyor.
Bazı yerlerde Aleviler ve Sünniler aynı yerleşimde birlikte yaşıyor.
Dolayısıyla bugün bir haritaya bakıp geçmişin bütün hikâyesini görmek mümkün değil.
Sivas Neden İlk Sırada Anılıyor?
Araştırırken karşıma çıkan kaynaklardan biri, Sivas'ta Alevi yoğunluklu yüzlerce yerleşim bulunduğunu belirtiyor. 2006-2010 arasında gerçekleştirilen ve daha sonra yayımlanan bir derleme çalışmasında, ilçe merkezleri hariç Alevilerin yoğunlukta olduğu yerleşim sayısı açısından Sivas 534 yerleşimle ilk sırada gösteriliyor. Aynı çalışmada Tunceli 388, Erzincan 317, Tokat 225 ve Çorum 211 yerleşimle takip eden iller arasında yer alıyor. Ancak çalışmanın kendisi de bunun devlet tarafından hazırlanmış kapsamlı ve güncel bir nüfus sayımı olmadığını, bazı yerleşimlerin gözden kaçmış, boşalmış veya idari olarak değişmiş olabileceğini özellikle belirtiyor.
Alevilerin Sesi
Başka kaynaklarda ise Sivas için 530 ya da 650'nin üzerinde Alevi köyü gibi farklı rakamlar görülebiliyor. Örneğin bir Alevi köyleri derlemesi Sivas için toplam 530 köy verirken, başka bir kaynak 650'nin üzerinde köyden söz ediyor.
alevikoyleri.wordpress.com
+1
İşte burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor:
“En çok Alevi köyü hangi ilde?” sorusunun en temkinli cevabı Sivas'tır; fakat kesin sayı konusunda tek ve resmî bir güncel veri seti bulunmadığı için rakamları mutlak gerçek gibi sunmak doğru değildir.
Bu ayrım bence çok önemli.
Çünkü bir yerin toplumsal yapısını anlatırken “530” ile “650” arasındaki fark yalnızca istatistiksel bir fark değildir. Hangi tarihte saydığınız, “köy” tanımına mahalleleri dahil edip etmediğiniz ve “Alevilerin çoğunlukta olduğu yerleşim” ile “Alevilerin yaşadığı yerleşim” kavramlarını nasıl kullandığınız sonucu değiştirir.
Murat hemen defterine bunu yazıyor:
“Demek ki ilk sorumuz yanlış kurulmuş olabilir.”
Zeynep gülümsüyor.
“Evet. Bazen doğru cevaba ulaşmanın yolu, soruyu değiştirmekten geçiyor.”
Sivas'ın İçinde Başka Bir Harita: Divriği, İmranlı, Zara…
Sivas'a ulaştığımızı düşünün.
Şehir merkezinden uzaklaştıkça manzara değişiyor. Bozkırın rengi, dağların sertliği ve birbirinden uzak yerleşimler dikkat çekiyor.
Murat haritayı açıyor.
“İmranlı.”
Sonra başka bir isim:
“Divriği.”
Ardından Zara, Kangal, Hafik, Yıldızeli, Şarkışla...
Sivas'taki Alevi yerleşimlerinin tek bir bölgede toplanmadığını fark ediyoruz.
Bir derlemede İmranlı'da 92, Divriği'de 116, Zara'da 73, Kangal'da 56, Hafik'te 46 ve Şarkışla'da 34 Alevi köyü bulunduğu belirtiliyor. Aynı kaynak, Sivas merkez ve diğer ilçelerle birlikte toplamı 530 olarak veriyor.
alevikoyleri.wordpress.com
Fakat Divriği'de karşılaştığımız bir ayrıntı daha önemli.
Bazı köylerde Alevi ve Sünni toplulukların birlikte yaşadığı belirtiliyor.
Zeynep bir süre susuyor.
Sonra şöyle diyor:
“Bak, işte bu yüzden köyleri sadece ‘Alevi köyü’ ve ‘Sünni köyü’ diye iki kutuya ayırmak bazen yetersiz kalıyor.”
Murat başını sallıyor.
“Harita bunu göstermiyor.”
“İnsanlar gösteriyor.”
O cümle yolculuğun geri kalanında aklımdan çıkmıyor.
Peki Tunceli Neden Ayrı Bir Yerde Duruyor?
Bir sonraki durağımız Dersim coğrafyası.
Bugünkü adıyla Tunceli.
Burada konu daha da karmaşık hale geliyor.
Çünkü “en çok Alevi köyü” ile “Alevi nüfus oranının en yüksek olduğu yer” aynı şey değil.
Sivas, yerleşim sayısı bakımından öne çıkarken Tunceli, Alevi nüfusun toplumsal ve tarihsel ağırlığı bakımından bambaşka bir örnek oluşturuyor.
2006-2010 dönemine ilişkin derlemede Tunceli için 388 Alevilerin yoğunlukta olduğu yerleşim sayısı veriliyor.
Alevilerin Sesi
Bu noktada Murat'ın stratejik yaklaşımı yine devreye giriyor:
“İki ayrı sıralama yapmalıyız. Birincisi Alevi yoğunluklu yerleşim sayısı. İkincisi nüfus oranı.”
Zeynep ise başka bir soru soruyor:
Bir süredir kafama takılan bir soruyu forumda paylaşmak istedim: Türkiye’de en çok Alevi köyü nerede?
İlk bakışta cevap çok kolay gibi görünüyor. İnternette birkaç arama yaptığınızda karşınıza çoğunlukla Sivas çıkıyor. Fakat biraz daha derine indiğinizde mesele bir şehir adından ibaret olmaktan çıkıyor. Sivas, Tunceli, Erzincan, Tokat, Çorum, Malatya ve Kahramanmaraş gibi illerin isimleri peş peşe geliyor; ilçeler değişiyor, köyler değişiyor, hatta aynı köy için farklı kaynaklarda farklı sayılarla karşılaşabiliyorsunuz.
Ben de tam bu noktada “Peki gerçekten en çok nerede?” diye düşünmeye başladım.
Sonra kendimi hayali bir Anadolu yolculuğunun içinde buldum. Aslında bu hikâyedeki yolculuk, tek bir kişinin başından geçen gerçek bir gezi günlüğü değil; farklı kaynaklarda karşıma çıkan tarihsel ve toplumsal bilgileri, Anadolu köy hayatına dair anlatıları ve insan hikâyelerini bir araya getirerek kurguladığım bir anlatı.
Ve yolculuğun ilk durağı Sivas oldu.
“Haritaya Bakarsan Sivas, İnsanları Dinlersen Anadolu”
Sabahın erken saatlerinde Sivas yoluna çıktığımızı düşünün.
Yanımda iki arkadaşım var: Murat ve Zeynep.
Murat, elindeki not defterine ilçeleri ve köy sayılarını yazıyor. Daha yolun başında meseleyi çözmeye çalışıyor:
“Önce verileri sınıflandırmamız lazım. Aynı köyün farklı kaynaklarda farklı isimlerle geçmesi muhtemel. Önce il bazında gidelim, sonra ilçelere ineriz.”
Zeynep ise camdan dışarı bakıyor.
“Tamam,” diyor, “ama köyleri yalnızca sayı olarak görmeyelim. İnsanların neden orada yaşadığını, neden bazılarının göç ettiğini, geride ne bıraktığını da anlamamız gerekiyor.”
İkisi de haklı.
Murat'ın yaklaşımı çözüm odaklı ve stratejik; Zeynep'in yaklaşımı ise insanların deneyimlerini ve ilişkilerini merkeze alıyor. Fakat kısa süre sonra anlıyoruz ki bu iki bakış açısı birbirinin alternatifi değil. Tam tersine, konuyu anlamak için ikisine de ihtiyacımız var.
Çünkü “kaç Alevi köyü var?” sorusu matematiksel görünse de cevabı yalnızca matematikten oluşmuyor.
Bir köyün nüfusu değişiyor.
Köyün idari statüsü değişiyor.
İnsanlar büyük şehirlere göç ediyor.
Bazı köyler mahalle oluyor.
Bazıları boşalıyor.
Bazı yerlerde Aleviler ve Sünniler aynı yerleşimde birlikte yaşıyor.
Dolayısıyla bugün bir haritaya bakıp geçmişin bütün hikâyesini görmek mümkün değil.
Sivas Neden İlk Sırada Anılıyor?
Araştırırken karşıma çıkan kaynaklardan biri, Sivas'ta Alevi yoğunluklu yüzlerce yerleşim bulunduğunu belirtiyor. 2006-2010 arasında gerçekleştirilen ve daha sonra yayımlanan bir derleme çalışmasında, ilçe merkezleri hariç Alevilerin yoğunlukta olduğu yerleşim sayısı açısından Sivas 534 yerleşimle ilk sırada gösteriliyor. Aynı çalışmada Tunceli 388, Erzincan 317, Tokat 225 ve Çorum 211 yerleşimle takip eden iller arasında yer alıyor. Ancak çalışmanın kendisi de bunun devlet tarafından hazırlanmış kapsamlı ve güncel bir nüfus sayımı olmadığını, bazı yerleşimlerin gözden kaçmış, boşalmış veya idari olarak değişmiş olabileceğini özellikle belirtiyor.
Alevilerin Sesi
Başka kaynaklarda ise Sivas için 530 ya da 650'nin üzerinde Alevi köyü gibi farklı rakamlar görülebiliyor. Örneğin bir Alevi köyleri derlemesi Sivas için toplam 530 köy verirken, başka bir kaynak 650'nin üzerinde köyden söz ediyor.
alevikoyleri.wordpress.com
+1
İşte burada önemli bir ayrıntı ortaya çıkıyor:
“En çok Alevi köyü hangi ilde?” sorusunun en temkinli cevabı Sivas'tır; fakat kesin sayı konusunda tek ve resmî bir güncel veri seti bulunmadığı için rakamları mutlak gerçek gibi sunmak doğru değildir.
Bu ayrım bence çok önemli.
Çünkü bir yerin toplumsal yapısını anlatırken “530” ile “650” arasındaki fark yalnızca istatistiksel bir fark değildir. Hangi tarihte saydığınız, “köy” tanımına mahalleleri dahil edip etmediğiniz ve “Alevilerin çoğunlukta olduğu yerleşim” ile “Alevilerin yaşadığı yerleşim” kavramlarını nasıl kullandığınız sonucu değiştirir.
Murat hemen defterine bunu yazıyor:
“Demek ki ilk sorumuz yanlış kurulmuş olabilir.”
Zeynep gülümsüyor.
“Evet. Bazen doğru cevaba ulaşmanın yolu, soruyu değiştirmekten geçiyor.”
Sivas'ın İçinde Başka Bir Harita: Divriği, İmranlı, Zara…
Sivas'a ulaştığımızı düşünün.
Şehir merkezinden uzaklaştıkça manzara değişiyor. Bozkırın rengi, dağların sertliği ve birbirinden uzak yerleşimler dikkat çekiyor.
Murat haritayı açıyor.
“İmranlı.”
Sonra başka bir isim:
“Divriği.”
Ardından Zara, Kangal, Hafik, Yıldızeli, Şarkışla...
Sivas'taki Alevi yerleşimlerinin tek bir bölgede toplanmadığını fark ediyoruz.
Bir derlemede İmranlı'da 92, Divriği'de 116, Zara'da 73, Kangal'da 56, Hafik'te 46 ve Şarkışla'da 34 Alevi köyü bulunduğu belirtiliyor. Aynı kaynak, Sivas merkez ve diğer ilçelerle birlikte toplamı 530 olarak veriyor.
alevikoyleri.wordpress.com
Fakat Divriği'de karşılaştığımız bir ayrıntı daha önemli.
Bazı köylerde Alevi ve Sünni toplulukların birlikte yaşadığı belirtiliyor.
Zeynep bir süre susuyor.
Sonra şöyle diyor:
“Bak, işte bu yüzden köyleri sadece ‘Alevi köyü’ ve ‘Sünni köyü’ diye iki kutuya ayırmak bazen yetersiz kalıyor.”
Murat başını sallıyor.
“Harita bunu göstermiyor.”
“İnsanlar gösteriyor.”
O cümle yolculuğun geri kalanında aklımdan çıkmıyor.
Peki Tunceli Neden Ayrı Bir Yerde Duruyor?
Bir sonraki durağımız Dersim coğrafyası.
Bugünkü adıyla Tunceli.
Burada konu daha da karmaşık hale geliyor.
Çünkü “en çok Alevi köyü” ile “Alevi nüfus oranının en yüksek olduğu yer” aynı şey değil.
Sivas, yerleşim sayısı bakımından öne çıkarken Tunceli, Alevi nüfusun toplumsal ve tarihsel ağırlığı bakımından bambaşka bir örnek oluşturuyor.
2006-2010 dönemine ilişkin derlemede Tunceli için 388 Alevilerin yoğunlukta olduğu yerleşim sayısı veriliyor.
Alevilerin Sesi
Bu noktada Murat'ın stratejik yaklaşımı yine devreye giriyor:
“İki ayrı sıralama yapmalıyız. Birincisi Alevi yoğunluklu yerleşim sayısı. İkincisi nüfus oranı.”
Zeynep ise başka bir soru soruyor: